Kind van…

‘Cliffhanger. Na afloop van jouw theatercollege zei ik tegen je dat er iets was waarover ik contact met je wilde opnemen – helemaal in lijn met mijn schaamte’. Zo begint een mail van Willemijn. Die ik ken van een cursus die we ooit samen deden. Ze vervolgt haar mail met ‘Ken je de Stichting Werkgroep Herkenning?’

Nou, niet dus. Geen idee. Best vage naam ook wel. Herkenning van wat of wie? Wat moet er zodanig ‘herkend’ worden dat er een Werkgroep voor nodig is, ondergebracht in een Stichting nog wel?

Dan lees ik verder. En dan wordt mij duidelijk dat het een nogal eufemistische naam is voor iets wat inderdaad vaak gepaard gaat met schaamte. Want deze stichting komt op voor nakomelingen van mensen die tijdens de Tweede Wereldoorlog de kant van de Duitse bezetters kozen. Nakomelingen dus van zogenoemde ‘foute (voor)ouders’. Iets wat velen van hen maar liever onder de pet houden. 

En dat terwijl het bepaald niet om een klein clubje gaat. Hoeveel denk je dat het er zijn? Geen drieduizend. Geen dertigduizend. Ook geen driehonderdduizend. Het zijn er maar liefst drie miljoen. Da’s 1 op elke 6 inwoners van Nederland. Best veel dus. En al die miljoenen mensen zijn geneigd om te zwijgen over hun schaamtevolle familieverleden. Drie miljoen familiegeheimen die lekker onderhuids broeien, borrelen en schiften en juist daardoor, van generatie op generatie, traumatische schuld- en schaamtegevoelens kunnen doorgeven. Daar worden we met z’n allen niet beter van. Integendeel. 

En dus is in 1981 de Stichting Werkgroep Herkenning opgericht. Die zich nu al 45 jaar richt op mensen bewust maken van de sociale en emotionele impact van het hebben van ‘foute (voor)ouders’. Zodat er veel meer dan nu over gepraat gaat worden. En dan niet alleen onderling, maar ook en juist met nazaten van Joodse families, verzetsstrijders en eigenlijk met iedereen. Opdat we gezamenlijk leren van dat verschrikkelijke verleden en zodoende toekomstige ellende kunnen voorkomen. 

In haar mail schrijft Willemijn dat zij óók zo’n nakomeling van een pro-Duits gezin is: ‘Ja, inderdaad, tadaaa – mijn opa en oma van vaderskant waren pro-Duits. En in de categorie “maak goud van je schaamte” heb ik me als onbezoldigd redacteur gemeld bij het tijdschrift van de stichting, het SWH Bulletin.’

Een paar weken later, bij een kop koffie in mijn buurtcafé, overhandigt Willemijn me een exemplaar. ‘Kom uit de schaduw. Praat erover’, lees ik in het bulletin, meteen op pagina 2, onder de inhoudsopgave: ‘Voor mensen met een beladen familiegeschiedenis: Blijf er niet alleen mee rondlopen. Deel je ervaringen met lotgenoten, vertel hoe jij zoekt, hoe jij het een plek geeft.’

Het blad ziet er wat grijs en grauw uit, met zware thema’s als de nieuwe ‘Archiefwet’ over wie de dossiers van aangeklaagde en vervolgde collaborateurs in het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging (CABR) mogen raadplegen. Reden waarom Willemijn, die een goeie pen heeft, zich als onbezoldigd redacteur heeft opgeworpen – een fantastische manier natuurlijk om van haar schaamte een kracht te maken en te helpen het blad te moderniseren.

En dan volgt haar vraag. Of ik voor het binnenkort gemoderniseerde SWH bulletin,  als een soort ‘Lieve Mona’, vragen van lezers wil beantwoorden. Dat verzoek kan, durf en wil ik niet weigeren. Want, zoals iemand in het Bulletin het niet zonder gêne noemt, ook ik ben ‘kind van…’ Iets waarmee ik in mijn boek ‘Nooit meer doen alsof’ dat over schaamte gaat, niet eens uit de kast ben gekomen. Ook al heb ik het serieus overwogen. Sterker nog, ik heb er zelfs een neef en een tante over geïnterviewd. Zij vertelden mij uitgebreid hoe mijn opa – vader van mijn vader – ooit ‘zogenaamd’ lid is geweest van de NSB. ‘Zogenaamd’, omdat ze menen dat een eenmalige aanwezigheid van mijn opa bij een vooroorlogse NSB-manifestatie uiteindelijk is opgevat als een lidmaatschap. Mijn opa zou nooit contributie hebben betaald. Later zocht ik dat na in het CABR. Het bleek onwaar. In die bruine archiefdozen vond ik vele betaalbewijzen, door alle oorlogsjaren heen. Na de oorlog heeft mijn opa dan ook een tijdje vastgezeten.

Niet dat mijn opa veel narigheid heeft uitgespookt. Mijn neef en tante dichtten hem zelfs dubbelspion-achtige activiteiten toe, in de categorie ‘Wo ist der Bahnhof? Do ist der Bahnhof!’ – de beroemde sketch waarin Arie en Gé Temmes, alias Kees van Kooten en Wim de Bie, een Duitse soldaat de verkeerde kant opsturen. Ook mijn opa zou Duitse soldaten de verkeerde kant hebben opgestuurd, waardoor een verzetsstrijder toch maar mooi door de Friese weilanden heeft kunnen wegvluchten. 

Of ik neef en tante moet geloven, weet ik eigenlijk niet. Het is natuurlijk een welkome manier –  ook voor mij – om die cognitieve dissonantie over dat NSB-lidmaatschap te reduceren. 

Overigens vond deze neef het een bijzonder slecht idee dat ik erover zou schrijven in mijn schaamteboek.  Dat ik dat uiteindelijk ook niet heb gedaan, was niet op zijn verzoek, maar een  ‘darling’ (excusez le mot) die ik heb moeten ‘killen’ (nog meer excuses) in een anders overvol boek. 

Maar nu Willemijn mij dit verzoek doet, lijkt het me het perfecte moment om ook met deze schaamte uit de kast te komen. Zeker als ik daarmee kan bijdragen aan de nobele doelen van de SWH.

Dus binnenkort beantwoord ik in het gemoderniseerde SWH Bulletin vragen als deze: ‘Mijn man heeft een moeilijke jeugd gehad. Voor mijn gevoel ligt de oorzaak in de rol die zijn ouders tijdens de tweede wereldoorlog hebben gespeeld. Hij wil er niet van weten en wil ook niet naar het Centraal Archief in Den Haag voor antwoorden. Ik denk dat het hem juist zou kunnen helpen. Zal ik voor hem gaan, of schaad ik hem daarmee?’

Mocht je suggesties hebben voor een wijs antwoord, laat het me weten.


Delen